Blog

  • Iyari Rwanda Forensic Laboratory yongerewe ubuziranenge ubu ni Rwanda Forensic Institute

    Iyari Rwanda Forensic Laboratory yongerewe ubuziranenge ubu ni Rwanda Forensic Institute

    Ikiranganego Gishya cya Rwanda Forensic Institute

    Iyahoze ari Laboratwari y’ibimenyetso bya gihanga bikoreshwa mu butabera (Rwanda Forensic Laboratory) Yongerewe ubuziranenge ubu yahindutse Ikigo cy’Igihugu k’ibimenyetso bishingiye k’ubumenyi n’ubuhanga bikoreshwa mu butabera “RFI” (Rwanda Forensic Institute).

    Byatangajwe mu ntama n’abanyamakuru yabaye kuruyu wa kane tariki 7 Nzeri 2023 ku biro bikuru biherereye ku kacyiru mu mujyi wa Kigali.

    Umuyobozi mukuru wa RFI, Dr. Charles Karangwa

    .yavuzeko ubu bigeye korohera abanyarwanda n;abanda bahaga serivise muri rusange ko bagiye kuzajya babona ibisubizo mu buryo bwihuse.

    Dr. Karangwa Charles Ati, “Kurubu urwego rw’ igihugu rw’ ubugenzacyaha RIB bari basanzwe babanza gukusanya ibipimo byinshi nyuma bakabona kubyohereza hanze byarangira bikagaruka, arinayo mpamvu byatwaraga igihe kirekire kuko bitashobokaga kohereza kimwe kuri kimwe uko babyakiriye.

    Yakomeje agira Ati, “Twishimiye iyi Ntambwe twateye kuko urwego twagezeho nirwo rwanyuma muri iyigahunda ya forensic services, kandi twongerewe n’ubushobozi bwo gukora ubushakashatsi kubibazo tugenda duhura nabyo muri rusange.

    Yasoje avugako uko iterambere rigenda rifata intera yohejuru arinako ibyaha nabyo bigenda bifata ibdi ntera bityo rero kuba natwe twabonye ishami ry’ubushakashatsi bizatworohera guhangana nibyo byaha by’ikoranabuhanga umunsi kuwundi.

    MINIJUST nayo bitabiriye uyu muhango

    Umuyobozi waturutse muri MINIJUST yavuzeko kubona iyi laboratwari byafashije igihugu kugera ku ntego igihugu cyihaye.

     Ati; kuko amategeko tugenderaho agenga ko urubanza rucibwa nibimenyetso simusiga byibintu biri kuburanwaho, Ucyekwaho icyaha ntago yirirwa yigiza nkana kuko ubu buryo ntakwibeshya kubaho kuko burizewe hose ku isi, kandi ushinja nawe biroroha kuko igihe byatwaraga mbere kurubu kigiye ku gabanuka, kandi yewe n’umucamanza nawe bizajya bimworohera kuba yafata umwanzuro w’urubanza ntaruhande byitwako abogamiyeho kuko ubu buryo bukora neza kandi bwizewe.

    Bamwe mu bakozi ba RFI

    Kurubu Iki Kigo gitanga serivise zirimo: Gupima uturemangingo ndangasano (ADN), Gupima uburozi n’ingano ya alukoro iri mu maraso, Gupima ibiyobyabwenge n’ibinyabutabire, Gupima inyandiko zigibwaho impaka n’ibikumwe, Gusuzuma ibimenyetso bishingiye ku ikoranabuhanga, Gusuzuma inkomere n’ imibiri yabitabye Imana.

    Uwari Uhagarariye RIB mu ntama ya RFI n’Itangazamakuru

    By: Imena

  • Rwamagana kw’ isonga yo kuzahura intama za zimiye

    Rwamagana hateraniye Inama Hagati y’abikorera, abanyenganda, abanyamadini ndetse n’amatorero mu mugambi wo kurebera hamwe uko abakoresha bakongera abakozi ndetse n’imirimo kugirango umubare munini wa bashomeri wiganje muri Rwamagana ugabanyuka.

    Umuyobozi w’ Akarere ka Rwamagana Mbonyumuvunyi Radjab, yavuzeko umubare munini w’abantu badafite Akazi watungwaga nuwabagafite bityo bigatuma ubukungu bw’Igihugu butiyongera.

    Mbonyumuvunyi Radjab, Mayor w’Akarere Ka Rwamagana

    Ati, “Ubushakashatsi bwagaragajeko mu karere Ka Rwamagana umubare w’abagera kuri 54% aribo bafite Akazi, naho abagera Kuri 46% ntakazi bafite, Kandi abenshi rugeze mu myaka yo gukora, abandi n’abanyeshuri n’abana.

    Yakomeje agira Ati. “Dufite intego yo kugarura inama za zimye zikagaruka, arirwo rubyiruko twitako rwarangaye rugacikiriza amashuri kurubu rukaba ntakazi rufite, rwirirwa rwicaye.

    Yavuze ko bagiye gushaka urubyiruko rwacikirije amashuri rugeze mugihe cyo gukora bakarujyana mu mashuri yigisha imyuga binyuze Ku bufatanye n’amasezerano bagiranye n’ibigo byigisha imyuga, bityo bakabasha Kuba bagera kw’isoko ry’umurimo bidatinze.

    Amafoto. By: Imena

    By: Bertrand MUNYAZIKWIYE

  • Ishyamba rya Nyungwe ryibasiwe n’inkongi y’umuriro

    Ishyamba rya Nyungwe ryibasiwe n’inkongi y’umuriro

    Hari igice cy’ishyamba rya Nyungwe kireba mu Murenge wa Bweyeye muri Rusizi kibasiwe n’inkongi.

    Twagerageje kuvugisha umuyobozi mukuru wa Pariki ya Nyungwe witwa Protais Niyigaba ngo agire icyo abitubwiraho ariko nta gisubizo turabona.

    Icyakora Umuyobozi w’Ikigo cy’u Rwanda gishinzwe kwita ku mashyamba( Rwanda Forestry Authority) witwa  Concorde Nsengumuremyi avuga ko kugeza ubu bataramenya icyateye iriya nkongi ariko ngo ibarura rya mu gitondo kuri uyu wa Kabiri taliki 22, Kanama, 2023 habarurwaga hegitari umunani(8).

    Nsungumuremyi avuga ko kuba ririya shyamba ryahiye ari igihombo ku Rwanda no ku isi muri rusange kubera ko risanzwe ricumbiye ibinyabuzima bw’amoko atandukanye.

    CONCORDE NSENGUMUREMYI

    Ati: “ Nk’uko ubizi ririya shyamba riri mu mashyamba afitiye isi akamaro kubera ko ari ishyamba ry’inzitane rihoramo imvura igatanga umwuka abantu bakeneye. Kuba ryahiye rero ni ikibazo kubera ko, nk’uko ubyumva, hari amoko y’ibiti, inzoka n’ibindi binyabuzima byahatikiriye.”

    Iri shyamba rivuzweho gushya mu gihe hari umugambi w’uko Pariki ya Nyungwe iri gusabirwa gushyirwa ku bigize umurage w’isi.

    Andi makuru kuri iyi ngingo turakomeza kuyakurikirana…

    By: Imena

  • Stigma Aggravating Mental Health Challenges in Rwanda

    Stigma Aggravating Mental Health Challenges in Rwanda

    If human rights activists believe that stigma is something the Rwandan community has left behind, they need to think twice.

    mental illness treatment can help, if drugs are well taken

    The testimony of Maniriho Jean Bosco, a resident of Musanze district who has a mental disability is an indication that a lot yet needs to be done for the society to understand that everyone deserves the same respect and care, whatever the case.

    Maniraho has spent fifteen difficult years following his mental case which started since the last 15 years and deteriorated over time.

    It all started when he was in Senior 3 and the damage was to such an extent that he had to stop his studies by the time his classmates were going to sit the Ordinary Level exams (O’ Level).

    A family of well-wishers however, found it important to intervene and took him for medication. After a couple of years, he returned to school and finished Senior 6 and got a certificate in Accountant, hoping to make it good use.

    Alas! He did not know what the community held for him; the stigma was awaiting because to every door he tried to knock no one was able to at least give him a benefit of doubt.

    He was considered a “useless, harmful person that cannot be trusted anything”, yet he had the capacity to work.

    Musanze District where Maniriho Jean Bosco leaves and work

    Over time, Maniriho struggled and managed to start a business of selling shoes in Musanze town. He was even able to build a home.

    “I worked hard to achieve this milestone. Due to stigma, landlords used to chase me from their house, saying that they could not have business with a mad person, yet I owed them no single coin,” he said.

    Despite Maniriho making it in life, he still experiences stigma every now and then.

    After realizing that he could do something to support the case of the people with mental challenges, he approached relevant institutions to allow him start an organisation. “I tried to form.

    Former patients of psychiatry decided to take action and created a National Association, OPROMAMER

    By: Twahirwa Umumarashavu Janat

  • Abanyeshuri 200 bahawe ikaze muri Kaminuza y’u Rwanda baturutse muri Sudan

    Abanyeshuri 200 bahawe ikaze muri Kaminuza y’u Rwanda baturutse muri Sudan

    Abanyeshuri bagera kuri magana abiri 200 bahawe ikaze muri Kaminuza y’u Rwanda baturutse muri Sudan, aho baje gukomereza amasomo yabo mw’ishami ry’ubuvuzi bitewe n’umuteka muke uri kurangwa mu gihugu cyabo.

    Ni abanyeshuri bigaga mu mashami y’Ubuvuzi [General Medicine] ndetse n’ubuvuzi bw’amenyo [Dentistry] muri kaminuza ya UMST [University of Medical Sciences and Technology], iherereye mu Karere ka Riyad mu Mujyi wa Khartoum.

    Muri abo banyeshuri harimo 133 b’Abanya-Sudani mu gihe abandi bakomoka mu bihugu birimo Nigeria, Jordan, Ireland, U Bufaransa n’ahandi.

    Umuyobozi wa Kaminuza y’u Rwanda, Dr Didas Kayihura Muganga, yavuze ko biteguye kwakira abanyeshuri bigaga ubuvuzi muri Sudani

    Umuyobozi wa UR (UniverstyOf Rwanda), Dr Didas Kayihura Muganga yagize ati “Ni abanyeshuri bo muri UMST, mu biganiro twagiranye n’ubuyobozi bw’iyo kaminuza bo bahisemo ko aribo bihutirwa kubera ko abandi bashobora kujyanwa mu bindi bihugu bafitanye umubano.”

    Yakomeje agira ati “Bifuje mu Rwanda […] nk’abiga ibyo kuvura amenyo bo basanze ishami ryacu n’ibikoresho rifite biri ku rwego ruhambaye, basanga baza ndetse bakahakorera n’isuzuma kubera ko urwego rufite ibikoresho bihagije.”

    Dr Didas Kayihura waganiraga na RBA, yavuze ko na mbere y’uko muri Sudani habaho ibi bibazo by’intambara, hari ibiganiro byari byaratangiye hagati y’impande zombi waganishaga ku bufatanye.

    Ati “Bishimiye ko kaminuza y’u Rwanda ifite ibitaro bine ikorana nabyo biri ku rwego rw’Ibitaro bya Kaminuza, basanga rero bitewe n’umubano n’amahitamo igihugu cyafashe yo kuvuga ko kidashobora kurebera hari abantu bari mu kaga.”

    Ubuyobozi bwa Kaminuza y’u Rwanda buvuga ko aba banyeshuri bazaza bazanye n’abarimu babo b’abahanga, bazaba babakurikirana ariko bakanafasha mu mavuriro yo mu Rwanda.

    Dr Didas Kayihura ati “Na nyuma yabyo, wenda amahoro naboneka iwabo basubiyeyo, abo bahanga tuzakomeza kujya tubahana , ababo baze hano, abacu bajyeyo kwimenyereza.”

    Kuva muri Mata 2023, intambara yongeye kurota muri Sudani, aho Ingabo z’iki gihugu ziyobowe na Abdel Fattah al-Burhan zihanganye n’umutwe witwara gisirikare (Rapid Support Forces: RSF) uyobowe na Mohamed Hamdan Daglo, wahoze amwungirije.

    Umuryango w’Abibumbye uherutse gutangaza ko uretse ibikorwa birimo amashuri byahagaze, ariko hari ababarirwa muri miliyoni eshatu bamaza kuvanwa mu byabo n’iyi ntambara mu gihe hari n’abandi benshi bakomeje guhungira mu bihugu bitandukanye.

    Umutwe wa RSF uhanganye n’Ingabo za Leta ugizwe n’abahoze ari Aba-Janjaweed, washinzwe muri 2013 n’uwahoze ari Perezida wa Sudani, Omar Al Bashir, waje guhirikwa ku butegetsi mu 2019. Guverinoma y’inzibacyuho yari yiganjemo abasivili nayo yakuweho n’abasilikare ba Leta bafatanyije na RSF mu 2021.

    By: Bertrand Munyazikwiye

  • U Rwanda na Amerika basinye amasezerano yo gufasha abahinzi ku menya amakuru ku gihe

    U Rwanda na Amerika basinye amasezerano yo gufasha abahinzi ku menya amakuru ku gihe

    Hashingiwe kuba umubare munini w’Abanyarwanda bakora umurimo wo guhinga ndetse ukanabinjiriza inyungu, yewe n’ibitunga abanyagihugu bikava muruyu murimo wo guhinga, U Rwanda na Amerika bashyize umukono ku masezerano agamije gufasha kugeze amakuru ku bahinzi muburyo bwihuse.

    Kugira ngo abaturarwanda bakomeze kwihaza mu biribwa bituruka ku masururo w’abahinzi bo hirya no hino mu gihigu, niyo mpamvu guverinoma ihora ishaka icyatuma bakomeza gutera imbere kugira ngo umusaruro ukomeze kwiyongera.

    Imwe mu mbogamizi abihinzi bagira ni ukutamenya amakuru atandukanye ajyanye n’ibikorwa byabo. Ibi nibyo bigiye gukemurwa na gahunda ya CAES iri mu masezerano yasinywe hagati y’Ikigo cy’Igihugu gishinzwe Iterambere ry’Ubuhinzi n’Ubworozi (RAB), ifatanyije na USAID mu mishinga wayo w’ubuhinzi yise ‘Hinga Wunguke’.

    Uyu mushinga w’imyaka itanu uzagera ku bahinzi basaga ibihumbi 800 bo hirya no hino mu turere 13 tw’igihugu, ugamije gusakaza amakuru nyayo ajyanye n’ubuhinzi cyane cyane ku byavuye mu bushakashatsi.

    Ubusanzwe RAB yari ifite uburyo bwo gukoresha abajyanama mu buhinzi akaba aribo batanga amakuru atandukanye ku bahinzi bo hirya no hino mu gihigu, kuri ubu bagiye kongererwa ubushobozi mu mahugurwa mu bintu bitandukanye bijyanye n’uruhererekane mu bihinzi.

    Bivuze ko umuhinzi azajya abasha kubona amakuru ku buryo bwo guhinga, imbuto, inyongereramusaruro, amasoko yo mu gihugu no hanze, ubushakashatsi n’ibindi byose bikenewe.

    Umunyamabanga uhoraho muri Minisiteri y’Ubuhinzi n’Ubworozi, Dr Kamana Olivier, yavuze ko iyi gahunda izatuma abahinzi babasha kugera ku makuru mu buryo bwihuse kuko hazaba harimo n’ikoranabuhanga.

    Dr Kamana Olivier, Umunyamabanga uhoraho muri Minisiteri y’Ubuhinzi n’Ubworozi

    Ati “Uburyo bwari busanzwe bwatanze umusaruro ariko ubu turi kurangiza gahunda yo kuvugurura ubuhinzi icyiciro cya kane, ubu tugiye gutangira icya gatanu ubu turi kugerageza kwivugurura tukava mu bihe bya kera tukajya mu ikoranabuhanga.”

    “Ubu rero tugiye kurushaho kwegera umuhinzi n’umworozi kuko mbere wasangaga hari aho bategerwa tubaba hafi ku buryo amakuru abageraho mu gihe cyihuse.”

    Ibi abihuje n’Umuyobozi Mukuru w’Ikigo cy’Igihugu gishinzwe Ubuhinzi n’Ubworozi (RAB), Dr Telesphore Ndabamenye, wagaragaje ko ibi bigo byombi bifite intego yo guteza imbere ubuhinzi mu buryo bwihuse kandi bugezweho.

    Ati “Hinga Wunguke yagiranye imikoranire myiza na RAB dutekereza ku gutanga icyerekezo cyo kuvugurura uburyo bw’iyamamaza buhinzi n’ubworozi biganisha ku bukire.”

    “Intego yabo na RAB biruzuzanya bisaba ko abafatanya bikorwa tugira imikoranire haba mu buryo bwo kubona ubumenyi, amafaranga yo gukora ibikorwa kugira ngo duhuze imbaraga bitume tugera ku ntego vuba mu iterambere ry’ubuhinzi n’ubworozi.”

    Ku ruhande rw’Umuybozi Mukuru wa USAID-Hinga Wunguke, Daniel Gies, yavuze ko ikigamijwe ari ugukorera hamwe mu kuzamura urwego rw’ubuhinzi mu Rwanda.

    Ati “Ubu bufatanye bugamije gushaka uburyo bw’imikorere kugira ngo habone ibikenewe byose birimo amahugurwa, ibikoresho n’abahantu kugira ngo dukorere hamwe mu kuzamura urwego rw’ubuhinzi.”

    Hinga Wunguke ni umushinga ukorere mu turere 13 tw’igihugu, ufite gahunda yo gushora miliyoni zisaga 29$ mu bikorwa byo guteza imbere ubuhinzi.

    By: Imena

  • Umushinga wo gukora amasabune mu rwego rwo guteza imbere abafite ubumuga bw’uruhu “OIPPA”

    Umushinga wo gukora amasabune mu rwego rwo guteza imbere abafite ubumuga bw’uruhu “OIPPA”

    Umuryango OIPPA (Organization for Integration and Promotion People with Albinism) uharanira uburenganzira bw’abafite ubumugu bw’uruhu mu Rwanda nyuma yo kwakira inkunga ya NUDP y’amafaranga y’u Rwanda asaga miliyoni icumi (10 million) n’umusago bavugako yabafashije kubaka aho gukora ndetse no kugura bimwe mu bikoresha bifashisha bakora amasabune harimo imashini ndetse n’ibindi, kurubu bavugako bafite aho bageze nubwo hari imbogamizi bagihuranazo.

    Charlie Komezusenge aganira n’Imenanews yavuzeko umushinga wo gukora amasabune ari umushinga batakereje bagirango barebere hamwe icyabafasha kwikura m’ubukene.

    Ati,” Gukora amasabune n’umushinga watangiye muri 2020 tugamije gufasha urubyiruko rufite ubumuga ndetse n’ababyeyi b’abana bafite ubwo bumuga kuko akenshi usanga abagabo babo baba barabataye bityo kurera abana aribonyine ntabufasha babona ugasanga birabagoye, arinabwo ubona bamwe batangiye kwishora mu mihanda bateze amaboko basabiriza.

    Yakomeje agira Ati,” Impamvu usanga abafite ubumuga bajya mu mihanda gusabiriza nuko akenshi baba baratereranwe aribonye ubundi bakumva ko ntacyo bashoboye bityo bakajya gusabiriza, ariko impamvu ya byose usanga ari ubukene bubugarije, hakaba n’abandi rero baba badashaka gukura amaboko mu mifuka ngo bakore ariko nabyo babiterwa no kwitinya.

    Ubwo umunyamakuru w’Imenanews yamubazaga zimwe mu mbogamizi bahura nazo kuva batangira kugeza ubu yavuko, ikibazo ki kibakomereye kugeza ubu ari ukubona amasoko aho usanga abantu bataramenyera ibicuruzwa byabo ndetse yewe n’ingano yibyo bajyana kw’isoko ikaba ikiri hasi, bityo ibyo byose bikaba bikeneye ko ngerwamo imbaraga.

    Yasoje agira Ati,” Ingaruka za Covid 19 zatugezeho bityo bituma dusubira inyuma ariko ubu turikongera gushyiramo imbaraga nyinshi, kugeza ubu tukaba dufite abakozi bagera kuri bane (4) bahoraho ndetse n’abandi ba nyakabyizi bagenda baza, kandi dufite intego yo guha akazi abantu benshi bafite ubumuga, bityo nkaba mbashishikariza bagenzi banjye gukura amaboko mu mifuka bakumva ko dushoboye buri kimwe kandi ko icyo dushaka cyose twakigezaho bitabaye ngombwa ko tujya gusabiriza ngo badufungurire, ikindi n’abagiramo inama nuko twagira intego ihamye kuburyo ibisitaza byose byajya bidutura hasi tukumva ko tugomba guhaguruka ku bw’intego yacu twihaye kandi tukanizera Imana yo ishobora byose ifasha uwifashije.

    By: Uwamaliya Florence

  • Uganda: Abanyeshuri barenga Magana abiri 200 bajyanywe mu bitaro nyuma yo kurya uburozi

    Uganda: Abanyeshuri barenga Magana abiri 200 bajyanywe mu bitaro nyuma yo kurya uburozi

    Abanyeshuri barenga Magana abiri 200 bajyanywe mu bitaro nyuma yo kurya uburozi

    Ibi byabaye kuruyu wa kane tariki 20 Nyakanga 2023 ku Ishuri riherereye Nagalama mu gihugu cya Uganda mu Karere Ka Mukono rizwa nka Nakanyonyi Senior Secondary School, aho abanyeshuri basaga Magana abari (200) hafi no kurenga bagiraga ikibazo cyo kuribwa munda bamwe bikanabaviramo kugwa igihumure.

    Umwarimu wigisha kurir’ishuri yavuzeko abanyeshuri nyuma yo gufata amafunguro yabo ya nimugoroba ahagana saa moya zo kuwa gatatu tariki 19 aribwo bamwe muribo batangiye gutaka bavuga ko munda hari kubarya nuko tubaha ku miti igabanya uburibwe.

    Yakomeje agira Ati,” Byageze mugitondo abanyeshuri bakomeza kwiyongera bavugako munda hari kubarya bamwe batangira nokugwa igihumure nibwo twiyambaje polisi ndetse n’imbangukira gutabara kugirango zigeze bano banyeshuri kwa muganga.

    Polisi ya Mukono yavuze ko yatwayeho amwe muraya mafunguro acyekwaho kuba yahumanyijwe kuyapima mu mujyi wa Kampala kugirango babashe kumenya neza inkomoko yubu burwaye butunguranye.

    Ati”, Niba ari n’amarozi turagirango dukurikirane tumenye neza ninde waba wabikoze.

    By: Bertrand Munyazikwiye

  • Ururimi rw’amarenga mu Rwanda ruhagaze he?

    Ururimi rw’amarenga mu Rwanda ruhagaze he?

    Ururimi rw’amarenga rwabaye ururimi rwa 12 mu ndimi z’igihugu zikoreshwa muri Afurika y’Epfo.

    Perezida Cyril Ramaphosa yemeje ku mugaragaro umushinga w’itegeko ry’ururimi rw’amarenga uhinduka itegeko, mu muhango wabereye i Pretoria ku wa gatatu.

    Zimwe mu zindi ndimi z’igihugu z’Afurika y’Epfo zirimo nka Afrikaans, Icyongereza, Xhosa n’Ikizulu.

    Afurika y’Epfo ibaye igihugu cya kane ku mugabane w’Afurika cyemeje ururimi rw’amarenga nk’ururimi rw’igihugu, nyuma ya Uganda, Kenya na Zimbabwe.

    shyirahamwe ryo muri Afurika y’Epfo ry’abafite ubumuga bwo kutumva ryavuze ko iryo tegeko “ryari ryaratinze”.

    Bigereranywa ko muri Afurika y’Epfo hari abantu 600,000 bafite ubumuga bwo kutumva n’abandi miliyoni 1.4 bafite ubumuga bwo kutumva neza – mu baturage miliyoni 60 batuye icyo gihugu.

    Mu Rwanda bigeze he?

    Ikinyarwanda, Icyongereza, Igifaransa, n’Igiswayile ni zo ndimi z’igihugu.

    Ishyirahamwe ry’abafite ubumuga bwo kutumva rivuga ko rifite intego yuko ururimi rw’amarenga na rwo rwakwemerwa nk’ururimi rw’igihugu.

    Rukanashyirwa mu zikoreshwa mu burezi kugira ngo bibongerere amahirwe yo “kubona akazi no kugira uruhare muri gahunda z’igihugu n’iz’ubukungu”.

    Mu kwezi kwa Gicurasi (5) uyu mwaka, Minisitiri w’uburezi Valentine Uwamariya yabwiye inteko ishingamategeko ko inkoranyamagambo y’ururimi rw’amarenga yamaze gukorwa, ko hasigaye ko yemezwa igatangira gukoreshwa mu mashuri kugira ngo habeho uburezi budaheza.

    Ariko Depite Frank Habineza, visi perezida wa komisiyo y’imibereho y’abaturage mu nteko ishangamategeko, yabwiye itangazamakuru ko hakiri ibibazo bikomeye bishamikiye ku kuba nta rurimi rw’amarenga ruriho nk’ururimi rw’igihugu.

    Depite Habineza avuga ko nk’iyo ufite ubumuga bwo kutumva arwaye, ahura n’ikibazo cyo gusobanura icyo arwaye kuko abaganga batarwigishwa mu mashuri.

    Avuga ko icyo we na bagenzi be bo muri iyo komisiyo babona ko cyihutirwa ari uko kwigisha ururimi rw’amarenga “biba itegeko” mu ishami ry’ubuvuzi bw’abantu muri kaminuza no mu mashuri yigisha abaforomo “kuko ni ho twabonye ikibazo gikomeye cyane”.

    Depite Habineza avuga ko ibyo bibazo bikubiye muri raporo iyo komisiyo iteganya kugeza ku nteko ishingamategeko mu kwezi kwa Nzeri (9) uyu mwaka.

    Ati: “Kuri televiziyo y’igihugu ururimi rw’amarenga rurakoreshwa mu makuru, ariko si mu biganiro byose.

    “Mu nama zikomeye rimwe barabikora [gukoresha ururimi rw’amarenga], ubundi ntibabikore”.

    Depite Habineza avuga ko ururimi rw’amarenga rukwiye guhera ku kuba isomo ryigishwa mu mashuri mu Rwanda, hakabaho abantu benshi baruzi, “ubundi bikaba ururimi rw’igihugu ariko [ibyo] ni inzira ndende”.

    Yongeraho ko hagaragaye ko ibimenyetso by’ururimi rw’amarenga bikoreshwa ubu ari ibyo mu mahanaga nko muri Amerika cyangwa mu Bwongereza, bagasaba ko bihuzwa kugira ngo bisobanure kimwe no mu muco w’u Rwanda.

    Ati: “Ibimenyetso bimwe nk’ukuboko mu Bwongereza, umuntu akabibonamo nk’umuhoro kubera ko bidahuye.

    “Kera mu Rwanda byabagaho. Iyo muntu akweretse ku ibere biba bivuze umugore”.

    Imibare yatangajwe mu 2022 yo mu ibarura rusange rya gatanu rw’abaturage n’imiturire, irimo ko abafite ubumuga butandukanye mu Rwanda bari 391,775 bo guhera ku myaka itanu kuzamura, mu baturage b’u Rwanda bose hamwe miliyoni 13.

    By: Uwamaliya Florence

  • Madamu Jeannette Kagame Yavuzeko Abagore Bakwiye Ibyicaro Ahafatirwa Ibyemezo k’Ubuzima Bwabo

    Madamu Jeannette Kagame Yavuzeko Abagore Bakwiye Ibyicaro Ahafatirwa Ibyemezo k’Ubuzima Bwabo

    Madamu Jeannette Kagame yagaragaje ko hakenewe imbaraga mu kubaka ubushobozi bw’abagore mu bijyanye n’umusanzu batanga mu guteza imbere ubuvuzi bugezweho.

    Madamu Jeannette Kagame yagaragaje ko hakenewe imbaraga mu kubaka ubushobozi bw’abagore mu bijyanye n’umusanzu batanga mu iterambere ry’ubuvuzi

    Ni ubutumwa yatanze kuri uyu wa Kabiri, tariki ya 18 Nyakanga 2023, ubwo yatangizaga Inama yiga kuri gahunda yo kwimakaza ubushakashatsi no gukora imiti igezweho, “Biopharmaceutical Research and Manufacturing”.

    Iyi nama yateguwe n’inzego zitandukanye zirimo na Minisiteri y’Ubuzima mu gihe i Kigali hateraniye Inama Mpuzamahanga yiga ku ruhare rw’Abagore mu Iterambere (Women Deliver) yatangijwe ku wa Mbere.

    Madamu Jeannette Kagame yagaragaje ko Icyorezo cya COVID-19 cyasize isomo ry’uko abantu ari magirirane hatitawe ku miterere yabo n’aho baturuka.

    Yifashishije urugero rw’uburyo Abanyarwandakazi bahawe ijambo mu kwerekana uko bagira uruhare mu iterambere rusange ry’igihugu.

    Ati “Abagore b’Abanyarwanda bari ku ruhembe rw’imiyoborere mu nzego zitandukanye, siyansi, ikoranabuhanga n’uburezi.’’

    Itegeko Nshinga ry’u Rwanda rigena ko nibura 30% mu bahabwa akazi bagomba kuba ari abagore.

    Ati “Kuri ubu 61% mu Nteko ni abagore, abarenga ½ muri Guverinoma ni abagore, ndetse abakora mu nzego z’ubutabera bagera kuri 53% ni abagore.’’

    Madamu Jeannette Kagame yavuze ko iyi ishobora kuba imwe mu mpamvu abagore b’Abanyarwanda bumva batarahejwe mu miyoborere.

    Yagize ati “Ni yo mpamvu twumva ko ihame ry’uburinganire n’ubwuzuzanye rigiye kugerwaho bidatinze mu gihe twakomeza umurego turiho n’imbaraga zo gukuraho icyuho kiri hagati y’abagabo n’abagore.’’

    Mu butumwa bwe, Madamu Jeannette Kagame, yagaragaje ko Isi ikwiye kunga ubumwe mu gukorana bihoraho bitari mu gihe cy’akaga gusa.

    Ati “Kubakira abagore ubushobozi bikwiye kuba iby’ibanze ku Isi yose ndetse bigashakirwa umuti nk’ikibazo cyibasiye Isi. Ibibazo Isi ifite byakemuka gusa mu gihe hari ibisubizo bihuriweho.’’

    Madamu Jeannette Kagame yavuze ko abagore badakwiye gusigara inyuma mu kubaka uburyo buhamye bwatuma batanga umusanzu wabo mu buvumbuzi n’ubuvuzi bugezweho.

    Ati “Uruhare rwo kwimakaza gahunda y’ubushakashatsi no gukora imiti mu kuzamura ubuzima bw’abagore ntirukwiye kwirengagizwa, binyuze mu mbaraga zacu twakongera imbaraga mu gufasha abagore kugira uruhare mu kubaka urwego rw’ubushakashatsi no gukora imiti.’’

    “Ni ingenzi, birumvikana, barabikwiye kandi birakwiye cyane ko abagore bagira umwanya ku meza afatirwaho ibyemezo birebana n’ubuzima bwabo.’’

    Madamu Jeannette Kagame yavuze ko abagore bakeneye gukomeza gusabirwa umwanya, kumvwa no kongererwa ubumenyi binyuze mu kuzamura urwego rwabo ndetse bakanakorerwa ubuvugizi.

    Ati “Mu gihe hazaba hari amabwiriza akwiye, hari uburyo bwubakitse bwo kubarinda, iyo ubwo buryo buhari biyitaho ubwabo nubwo baba bahura n’ibibazo.’’

    Madamu Jeannette Kagame yagaragaje ko hakenewe imbaraga mu kubaka ubushobozi bw’abagore mu bijyanye n’umusanzu batanga mu iterambere ry’ubuvuzi

    Muri iyi nama kandi hatanzwe ikiganiro cyagarutse ku ‘Kuzamura uruhare rw’abagore mu Bushakashatsi n’Ikorwa ry’Imiti ku Isi n’uko bagerwaho na serivisi z’ubuvuzi’.

    Iki kiganiro cyayobowe na Ishimwe Annick; cyarimo Minisitiri w’Ubuzima, Dr Nsanzimana Sabin; Dr Nadege Nziza, Umushakashatsi muri Ragon Institute of MGH, MIT and Harvard; Umuyobozi wungirije ushinzwe Porogaramu muri Susan Thompson Buffett Foundation, Liz Bird n’Umuyobozi muri BioNTech Rwanda, Aneto Okeke.

    Mu bijyanye no gukora ubushakashatsi no gukora imiti, abagore baracyari bake ndetse bari mu bagerwaho n’ingaruka nyinshi bitewe na serivisi zimwe na zimwe.

    Umuyobozi muri BioNTech Rwanda, Aneto Okeke, yavuze ko bateye intambwe yo kwita ku bagore kandi bitanga icyizere.

    Umuyobozi muri BioNTech Rwanda, Aneto Okeke

    Ati “Muri BioNTech twagerageje kubyitaho, kugira abagabo n’abagore, nk’intego yacu ndetse ku rwego rw’Isi abagore barenga 50%. Ubu mu Rwanda abagore bari aho dukorera ni 50%. Dufite abagore bakurikirana ibijyanye n’imyubakire n’ibindi. Ibi byongerera imbaraga abandi, bakabona ko uwo ari we wese uri muri kaminuza ashobora kubona ko hari umusanzu azatanga.’’

    Umuyobozi muri BioNTech Rwanda, Aneto Okeke, yavuze ko bateye intambwe yo kwita ku bagore no kubaha umwanya mu kazi kandi bitanga icyizere

    Minisitiri w’Ubuzima, Dr Nsanzimana Sabin, yasobanuye ko kubaka ubushobozi bw’abagore bitangirira mu burezi bw’ibanze bahabwa bakigera ku ntebe y’ishuri.

    Minisitiri w’Ubuzima, Dr Nsanzimana Sabin,

    Yagize ati “Ibintu biri guhinduka ariko dukeneye gukuraho imbogamizi zizitira abafite ubushake kugera ku ntera twifuza.’’

    Yatanze urugero rw’uburyo abagore bari mu bayoboye ubushakashatsi bwagejeje Isi ku kubona inkingo za Pfizer na Moderna kandi hari icyizere ko bazanakora ibindi.

    Ati “Nizeye ko ubutaha urundi rukingo rushobora kuva kuri umwe mu bagore bari muri iki cyumba cyangwa mu bo twicaranye [Dr Nadege na Annick].’’

    Minisitiri w’Ubuzima, Dr Nsanzimana Sabin, yasobanuye ko kubaka ubushobozi bw’abagore bitangirira mu burezi bw’ibanze bahabwa

    Yakomeje avuga ko Leta ikomeza gushyira imbaraga mu kubaka ibikorwaremezo bikorerwamo ubushakashatsi n’ibindi.

    Ati “Hari ibihamya ko ibihugu byateye imbere ari ibyashyize imbaraga muri siyansi, guhanga udushya, ubushakashatsi kandi ni byo biteza imbere ubukungu.’’

    Yagaragaje ko nubwo bitahita bitanga umusaruro ariko kutabikora ari byo bibi cyane. Ati “Ni ingenzi kandi birakwiye kwihangana mu gihe utegereje umusaruro.’’

    Yatanze ingero kuri kanseri zitandukanye zirimo iy’inkondo y’umura n’iya prostate, agaragaza ko zose zikwiye kwitabwaho bingana.

    Ati “Igihungabanya umugabo, kinahungabanya umugore mu buryo bungana. Gikwiye gushakirwa umuti mu buryo buhuriweho.’’

    Umugabane wa Afurika mu bijyanye n’ubushakashatsi ku buvuzi utanga umusanzu ungana na 2% mu byo Isi ikeneye muri uru rwego.

    By: IMENA