Mbonyumuvunyi Radjab, Mayor w’Akarere Ka Rwamagana
Ati, “Ubushakashatsi bwagaragajeko mu karere Ka Rwamagana umubare w’abagera kuri 54% aribo bafite Akazi, naho abagera Kuri 46% ntakazi bafite, Kandi abenshi rugeze mu myaka yo gukora, abandi n’abanyeshuri n’abana.
Hari igice cy’ishyamba rya Nyungwe kireba mu Murenge wa Bweyeye muri Rusizi kibasiwe n’inkongi.
Twagerageje kuvugisha umuyobozi mukuru wa Pariki ya Nyungwe witwa Protais Niyigaba ngo agire icyo abitubwiraho ariko nta gisubizo turabona.
Icyakora Umuyobozi w’Ikigo cy’u Rwanda gishinzwe kwita ku mashyamba( Rwanda Forestry Authority) witwa Concorde Nsengumuremyi avuga ko kugeza ubu bataramenya icyateye iriya nkongi ariko ngo ibarura rya mu gitondo kuri uyu wa Kabiri taliki 22, Kanama, 2023 habarurwaga hegitari umunani(8).
Nsungumuremyi avuga ko kuba ririya shyamba ryahiye ari igihombo ku Rwanda no ku isi muri rusange kubera ko risanzwe ricumbiye ibinyabuzima bw’amoko atandukanye.
CONCORDE NSENGUMUREMYI
Ati: “ Nk’uko ubizi ririya shyamba riri mu mashyamba afitiye isi akamaro kubera ko ari ishyamba ry’inzitane rihoramo imvura igatanga umwuka abantu bakeneye. Kuba ryahiye rero ni ikibazo kubera ko, nk’uko ubyumva, hari amoko y’ibiti, inzoka n’ibindi binyabuzima byahatikiriye.”
Iri shyamba rivuzweho gushya mu gihe hari umugambi w’uko Pariki ya Nyungwe iri gusabirwa gushyirwa ku bigize umurage w’isi.
Andi makuru kuri iyi ngingo turakomeza kuyakurikirana…
If human rights activists believe that stigma is something the Rwandan community has left behind, they need to think twice.
mental illness treatment can help, if drugs are well taken
The testimony of Maniriho Jean Bosco, a resident of Musanze district who has a mental disability is an indication that a lot yet needs to be done for the society to understand that everyone deserves the same respect and care, whatever the case.
Maniraho has spent fifteen difficult years following his mental case which started since the last 15 years and deteriorated over time.
It all started when he was in Senior 3 and the damage was to such an extent that he had to stop his studies by the time his classmates were going to sit the Ordinary Level exams (O’ Level).
A family of well-wishers however, found it important to intervene and took him for medication. After a couple of years, he returned to school and finished Senior 6 and got a certificate in Accountant, hoping to make it good use.
Alas! He did not know what the community held for him; the stigma was awaiting because to every door he tried to knock no one was able to at least give him a benefit of doubt.
He was considered a “useless, harmful person that cannot be trusted anything”, yet he had the capacity to work.
Musanze District where Maniriho Jean Bosco leaves and work
Over time, Maniriho struggled and managed to start a business of selling shoes in Musanze town. He was even able to build a home.
“I worked hard to achieve this milestone. Due to stigma, landlords used to chase me from their house, saying that they could not have business with a mad person, yet I owed them no single coin,” he said.
Despite Maniriho making it in life, he still experiences stigma every now and then.
After realizing that he could do something to support the case of the people with mental challenges, he approached relevant institutions to allow him start an organisation. “I tried to form.
Former patients of psychiatry decided to take action and created a National Association, OPROMAMER
Abanyeshuri bagera kuri magana abiri 200 bahawe ikaze muri Kaminuza y’u Rwanda baturutse muri Sudan, aho baje gukomereza amasomo yabo mw’ishami ry’ubuvuzi bitewe n’umuteka muke uri kurangwa mu gihugu cyabo.
Ni abanyeshuri bigaga mu mashami y’Ubuvuzi [General Medicine] ndetse n’ubuvuzi bw’amenyo [Dentistry] muri kaminuza ya UMST [University of Medical Sciences and Technology], iherereye mu Karere ka Riyad mu Mujyi wa Khartoum.
Muri abo banyeshuri harimo 133 b’Abanya-Sudani mu gihe abandi bakomoka mu bihugu birimo Nigeria, Jordan, Ireland, U Bufaransa n’ahandi.
Umuyobozi wa Kaminuza y’u Rwanda, Dr Didas Kayihura Muganga, yavuze ko biteguye kwakira abanyeshuri bigaga ubuvuzi muri Sudani
Umuyobozi wa UR (UniverstyOf Rwanda), Dr Didas Kayihura Muganga yagize ati “Ni abanyeshuri bo muri UMST, mu biganiro twagiranye n’ubuyobozi bw’iyo kaminuza bo bahisemo ko aribo bihutirwa kubera ko abandi bashobora kujyanwa mu bindi bihugu bafitanye umubano.”
Yakomeje agira ati “Bifuje mu Rwanda […] nk’abiga ibyo kuvura amenyo bo basanze ishami ryacu n’ibikoresho rifite biri ku rwego ruhambaye, basanga baza ndetse bakahakorera n’isuzuma kubera ko urwego rufite ibikoresho bihagije.”
Dr Didas Kayihura waganiraga na RBA, yavuze ko na mbere y’uko muri Sudani habaho ibi bibazo by’intambara, hari ibiganiro byari byaratangiye hagati y’impande zombi waganishaga ku bufatanye.
Ati “Bishimiye ko kaminuza y’u Rwanda ifite ibitaro bine ikorana nabyo biri ku rwego rw’Ibitaro bya Kaminuza, basanga rero bitewe n’umubano n’amahitamo igihugu cyafashe yo kuvuga ko kidashobora kurebera hari abantu bari mu kaga.”
Ubuyobozi bwa Kaminuza y’u Rwanda buvuga ko aba banyeshuri bazaza bazanye n’abarimu babo b’abahanga, bazaba babakurikirana ariko bakanafasha mu mavuriro yo mu Rwanda.
Kuva muri Mata 2023, intambara yongeye kurota muri Sudani, aho Ingabo z’iki gihugu ziyobowe na Abdel Fattah al-Burhan zihanganye n’umutwe witwara gisirikare (Rapid Support Forces: RSF) uyobowe na Mohamed Hamdan Daglo, wahoze amwungirije.
Umuryango w’Abibumbye uherutse gutangaza ko uretse ibikorwa birimo amashuri byahagaze, ariko hari ababarirwa muri miliyoni eshatu bamaza kuvanwa mu byabo n’iyi ntambara mu gihe hari n’abandi benshi bakomeje guhungira mu bihugu bitandukanye.
Umutwe wa RSF uhanganye n’Ingabo za Leta ugizwe n’abahoze ari Aba-Janjaweed, washinzwe muri 2013 n’uwahoze ari Perezida wa Sudani, Omar Al Bashir, waje guhirikwa ku butegetsi mu 2019. Guverinoma y’inzibacyuho yari yiganjemo abasivili nayo yakuweho n’abasilikare ba Leta bafatanyije na RSF mu 2021.
Hashingiwe kuba umubare munini w’Abanyarwanda bakora umurimo wo guhinga ndetse ukanabinjiriza inyungu, yewe n’ibitunga abanyagihugu bikava muruyu murimo wo guhinga, U Rwanda na Amerika bashyize umukono ku masezerano agamije gufasha kugeze amakuru ku bahinzi muburyo bwihuse.
Kugira ngo abaturarwanda bakomeze kwihaza mu biribwa bituruka ku masururo w’abahinzi bo hirya no hino mu gihigu, niyo mpamvu guverinoma ihora ishaka icyatuma bakomeza gutera imbere kugira ngo umusaruro ukomeze kwiyongera.
Imwe mu mbogamizi abihinzi bagira ni ukutamenya amakuru atandukanye ajyanye n’ibikorwa byabo. Ibi nibyo bigiye gukemurwa na gahunda ya CAES iri mu masezerano yasinywe hagati y’Ikigo cy’Igihugu gishinzwe Iterambere ry’Ubuhinzi n’Ubworozi (RAB), ifatanyije na USAID mu mishinga wayo w’ubuhinzi yise ‘Hinga Wunguke’.
Uyu mushinga w’imyaka itanu uzagera ku bahinzi basaga ibihumbi 800 bo hirya no hino mu turere 13 tw’igihugu, ugamije gusakaza amakuru nyayo ajyanye n’ubuhinzi cyane cyane ku byavuye mu bushakashatsi.
Ubusanzwe RAB yari ifite uburyo bwo gukoresha abajyanama mu buhinzi akaba aribo batanga amakuru atandukanye ku bahinzi bo hirya no hino mu gihigu, kuri ubu bagiye kongererwa ubushobozi mu mahugurwa mu bintu bitandukanye bijyanye n’uruhererekane mu bihinzi.
Bivuze ko umuhinzi azajya abasha kubona amakuru ku buryo bwo guhinga, imbuto, inyongereramusaruro, amasoko yo mu gihugu no hanze, ubushakashatsi n’ibindi byose bikenewe.
Umunyamabanga uhoraho muri Minisiteri y’Ubuhinzi n’Ubworozi, Dr Kamana Olivier, yavuze ko iyi gahunda izatuma abahinzi babasha kugera ku makuru mu buryo bwihuse kuko hazaba harimo n’ikoranabuhanga.
Dr Kamana Olivier, Umunyamabanga uhoraho muri Minisiteri y’Ubuhinzi n’Ubworozi
Ati “Uburyo bwari busanzwe bwatanze umusaruro ariko ubu turi kurangiza gahunda yo kuvugurura ubuhinzi icyiciro cya kane, ubu tugiye gutangira icya gatanu ubu turi kugerageza kwivugurura tukava mu bihe bya kera tukajya mu ikoranabuhanga.”
“Ubu rero tugiye kurushaho kwegera umuhinzi n’umworozi kuko mbere wasangaga hari aho bategerwa tubaba hafi ku buryo amakuru abageraho mu gihe cyihuse.”
Ibi abihuje n’Umuyobozi Mukuru w’Ikigo cy’Igihugu gishinzwe Ubuhinzi n’Ubworozi (RAB), Dr Telesphore Ndabamenye, wagaragaje ko ibi bigo byombi bifite intego yo guteza imbere ubuhinzi mu buryo bwihuse kandi bugezweho.
Ati “Hinga Wunguke yagiranye imikoranire myiza na RAB dutekereza ku gutanga icyerekezo cyo kuvugurura uburyo bw’iyamamaza buhinzi n’ubworozi biganisha ku bukire.”
“Intego yabo na RAB biruzuzanya bisaba ko abafatanya bikorwa tugira imikoranire haba mu buryo bwo kubona ubumenyi, amafaranga yo gukora ibikorwa kugira ngo duhuze imbaraga bitume tugera ku ntego vuba mu iterambere ry’ubuhinzi n’ubworozi.”
Ku ruhande rw’Umuybozi Mukuru wa USAID-Hinga Wunguke, Daniel Gies, yavuze ko ikigamijwe ari ugukorera hamwe mu kuzamura urwego rw’ubuhinzi mu Rwanda.
Abanyeshuri barenga Magana abiri 200 bajyanywe mu bitaro nyuma yo kurya uburozi
Ibi byabaye kuruyu wa kane tariki 20 Nyakanga 2023 ku Ishuri riherereye Nagalama mu gihugu cya Uganda mu Karere Ka Mukono rizwa nka Nakanyonyi Senior Secondary School, aho abanyeshuri basaga Magana abari (200) hafi no kurenga bagiraga ikibazo cyo kuribwa munda bamwe bikanabaviramo kugwa igihumure.
Umwarimu wigisha kurir’ishuri yavuzeko abanyeshuri nyuma yo gufata amafunguro yabo ya nimugoroba ahagana saa moya zo kuwa gatatu tariki 19 aribwo bamwe muribo batangiye gutaka bavuga ko munda hari kubarya nuko tubaha ku miti igabanya uburibwe.
Polisi ya Mukono yavuze ko yatwayeho amwe muraya mafunguro acyekwaho kuba yahumanyijwe kuyapima mu mujyi wa Kampala kugirango babashe kumenya neza inkomoko yubu burwaye butunguranye.
Perezida Cyril Ramaphosa yemeje ku mugaragaro umushinga w’itegeko ry’ururimi rw’amarenga uhinduka itegeko, mu muhango wabereye i Pretoria ku wa gatatu.
Bigereranywa ko muri Afurika y’Epfo hari abantu 600,000 bafite ubumuga bwo kutumva n’abandi miliyoni 1.4 bafite ubumuga bwo kutumva neza – mu baturage miliyoni 60 batuye icyo gihugu.
Mu Rwanda bigeze he?
Ikinyarwanda, Icyongereza, Igifaransa, n’Igiswayile ni zo ndimi z’igihugu.
Ishyirahamwe ry’abafite ubumuga bwo kutumva rivuga ko rifite intego yuko ururimi rw’amarenga na rwo rwakwemerwa nk’ururimi rw’igihugu.
Rukanashyirwa mu zikoreshwa mu burezi kugira ngo bibongerere amahirwe yo “kubona akazi no kugira uruhare muri gahunda z’igihugu n’iz’ubukungu”.
Mu kwezi kwa Gicurasi (5) uyu mwaka, Minisitiri w’uburezi Valentine Uwamariya yabwiye inteko ishingamategeko ko inkoranyamagambo y’ururimi rw’amarenga yamaze gukorwa, ko hasigaye ko yemezwa igatangira gukoreshwa mu mashuri kugira ngo habeho uburezi budaheza.
Ariko Depite Frank Habineza, visi perezida wa komisiyo y’imibereho y’abaturage mu nteko ishangamategeko, yabwiye itangazamakuru ko hakiri ibibazo bikomeye bishamikiye ku kuba nta rurimi rw’amarenga ruriho nk’ururimi rw’igihugu.
Avuga ko icyo we na bagenzi be bo muri iyo komisiyo babona ko cyihutirwa ari uko kwigisha ururimi rw’amarenga “biba itegeko” mu ishami ry’ubuvuzi bw’abantu muri kaminuza no mu mashuri yigisha abaforomo “kuko ni ho twabonye ikibazo gikomeye cyane”.
Depite Habineza avuga ko ibyo bibazo bikubiye muri raporo iyo komisiyo iteganya kugeza ku nteko ishingamategeko mu kwezi kwa Nzeri (9) uyu mwaka.
Ati: “Kuri televiziyo y’igihugu ururimi rw’amarenga rurakoreshwa mu makuru, ariko si mu biganiro byose.
“Mu nama zikomeye rimwe barabikora [gukoresha ururimi rw’amarenga], ubundi ntibabikore”.
Depite Habineza avuga ko ururimi rw’amarenga rukwiye guhera ku kuba isomo ryigishwa mu mashuri mu Rwanda, hakabaho abantu benshi baruzi, “ubundi bikaba ururimi rw’igihugu ariko [ibyo] ni inzira ndende”.
Yongeraho ko hagaragaye ko ibimenyetso by’ururimi rw’amarenga bikoreshwa ubu ari ibyo mu mahanaga nko muri Amerika cyangwa mu Bwongereza, bagasaba ko bihuzwa kugira ngo bisobanure kimwe no mu muco w’u Rwanda.
Ati: “Ibimenyetso bimwe nk’ukuboko mu Bwongereza, umuntu akabibonamo nk’umuhoro kubera ko bidahuye.
“Kera mu Rwanda byabagaho. Iyo muntu akweretse ku ibere biba bivuze umugore”.
Imibare yatangajwe mu 2022 yo mu ibarura rusange rya gatanu rw’abaturage n’imiturire, irimo ko abafite ubumuga butandukanye mu Rwanda bari 391,775 bo guhera ku myaka itanu kuzamura, mu baturage b’u Rwanda bose hamwe miliyoni 13.
Madamu Jeannette Kagame yagaragaje ko hakenewe imbaraga mu kubaka ubushobozi bw’abagore mu bijyanye n’umusanzu batanga mu guteza imbere ubuvuzi bugezweho.
Madamu Jeannette Kagame yagaragaje ko hakenewe imbaraga mu kubaka ubushobozi bw’abagore mu bijyanye n’umusanzu batanga mu iterambere ry’ubuvuzi
Ni ubutumwa yatanze kuri uyu wa Kabiri, tariki ya 18 Nyakanga 2023, ubwo yatangizaga Inama yiga kuri gahunda yo kwimakaza ubushakashatsi no gukora imiti igezweho, “Biopharmaceutical Research and Manufacturing”.
Iyi nama yateguwe n’inzego zitandukanye zirimo na Minisiteri y’Ubuzima mu gihe i Kigali hateraniye Inama Mpuzamahanga yiga ku ruhare rw’Abagore mu Iterambere (Women Deliver) yatangijwe ku wa Mbere.
Madamu Jeannette Kagame yagaragaje ko Icyorezo cya COVID-19 cyasize isomo ry’uko abantu ari magirirane hatitawe ku miterere yabo n’aho baturuka.
Yifashishije urugero rw’uburyo Abanyarwandakazi bahawe ijambo mu kwerekana uko bagira uruhare mu iterambere rusange ry’igihugu.
Ati “Abagore b’Abanyarwanda bari ku ruhembe rw’imiyoborere mu nzego zitandukanye, siyansi, ikoranabuhanga n’uburezi.’’
Itegeko Nshinga ry’u Rwanda rigena ko nibura 30% mu bahabwa akazi bagomba kuba ari abagore.
Ati “Kuri ubu 61% mu Nteko ni abagore, abarenga ½ muri Guverinoma ni abagore, ndetse abakora mu nzego z’ubutabera bagera kuri 53% ni abagore.’’
Madamu Jeannette Kagame yavuze ko iyi ishobora kuba imwe mu mpamvu abagore b’Abanyarwanda bumva batarahejwe mu miyoborere.
Yagize ati “Ni yo mpamvu twumva ko ihame ry’uburinganire n’ubwuzuzanye rigiye kugerwaho bidatinze mu gihe twakomeza umurego turiho n’imbaraga zo gukuraho icyuho kiri hagati y’abagabo n’abagore.’’
Mu butumwa bwe, Madamu Jeannette Kagame, yagaragaje ko Isi ikwiye kunga ubumwe mu gukorana bihoraho bitari mu gihe cy’akaga gusa.
Ati “Kubakira abagore ubushobozi bikwiye kuba iby’ibanze ku Isi yose ndetse bigashakirwa umuti nk’ikibazo cyibasiye Isi. Ibibazo Isi ifite byakemuka gusa mu gihe hari ibisubizo bihuriweho.’’
Madamu Jeannette Kagame yavuze ko abagore badakwiye gusigara inyuma mu kubaka uburyo buhamye bwatuma batanga umusanzu wabo mu buvumbuzi n’ubuvuzi bugezweho.
Ati “Uruhare rwo kwimakaza gahunda y’ubushakashatsi no gukora imiti mu kuzamura ubuzima bw’abagore ntirukwiye kwirengagizwa, binyuze mu mbaraga zacu twakongera imbaraga mu gufasha abagore kugira uruhare mu kubaka urwego rw’ubushakashatsi no gukora imiti.’’
“Ni ingenzi, birumvikana, barabikwiye kandi birakwiye cyane ko abagore bagira umwanya ku meza afatirwaho ibyemezo birebana n’ubuzima bwabo.’’
Madamu Jeannette Kagame yavuze ko abagore bakeneye gukomeza gusabirwa umwanya, kumvwa no kongererwa ubumenyi binyuze mu kuzamura urwego rwabo ndetse bakanakorerwa ubuvugizi.
Ati “Mu gihe hazaba hari amabwiriza akwiye, hari uburyo bwubakitse bwo kubarinda, iyo ubwo buryo buhari biyitaho ubwabo nubwo baba bahura n’ibibazo.’’
Madamu Jeannette Kagame yagaragaje ko hakenewe imbaraga mu kubaka ubushobozi bw’abagore mu bijyanye n’umusanzu batanga mu iterambere ry’ubuvuzi
Muri iyi nama kandi hatanzwe ikiganiro cyagarutse ku ‘Kuzamura uruhare rw’abagore mu Bushakashatsi n’Ikorwa ry’Imiti ku Isi n’uko bagerwaho na serivisi z’ubuvuzi’.
Iki kiganiro cyayobowe na Ishimwe Annick; cyarimo Minisitiri w’Ubuzima, Dr Nsanzimana Sabin; Dr Nadege Nziza, Umushakashatsi muri Ragon Institute of MGH, MIT and Harvard; Umuyobozi wungirije ushinzwe Porogaramu muri Susan Thompson Buffett Foundation, Liz Bird n’Umuyobozi muri BioNTech Rwanda, Aneto Okeke.
Mu bijyanye no gukora ubushakashatsi no gukora imiti, abagore baracyari bake ndetse bari mu bagerwaho n’ingaruka nyinshi bitewe na serivisi zimwe na zimwe.
Umuyobozi muri BioNTech Rwanda, Aneto Okeke, yavuze ko bateye intambwe yo kwita ku bagore kandi bitanga icyizere.
Umuyobozi muri BioNTech Rwanda, Aneto Okeke
Ati “Muri BioNTech twagerageje kubyitaho, kugira abagabo n’abagore, nk’intego yacu ndetse ku rwego rw’Isi abagore barenga 50%. Ubu mu Rwanda abagore bari aho dukorera ni 50%. Dufite abagore bakurikirana ibijyanye n’imyubakire n’ibindi. Ibi byongerera imbaraga abandi, bakabona ko uwo ari we wese uri muri kaminuza ashobora kubona ko hari umusanzu azatanga.’’
Umuyobozi muri BioNTech Rwanda, Aneto Okeke, yavuze ko bateye intambwe yo kwita ku bagore no kubaha umwanya mu kazi kandi bitanga icyizere
Minisitiri w’Ubuzima, Dr Nsanzimana Sabin, yasobanuye ko kubaka ubushobozi bw’abagore bitangirira mu burezi bw’ibanze bahabwa bakigera ku ntebe y’ishuri.
Minisitiri w’Ubuzima, Dr Nsanzimana Sabin,
Yagize ati “Ibintu biri guhinduka ariko dukeneye gukuraho imbogamizi zizitira abafite ubushake kugera ku ntera twifuza.’’
Yatanze urugero rw’uburyo abagore bari mu bayoboye ubushakashatsi bwagejeje Isi ku kubona inkingo za Pfizer na Moderna kandi hari icyizere ko bazanakora ibindi.
Ati “Nizeye ko ubutaha urundi rukingo rushobora kuva kuri umwe mu bagore bari muri iki cyumba cyangwa mu bo twicaranye [Dr Nadege na Annick].’’
Minisitiri w’Ubuzima, Dr Nsanzimana Sabin, yasobanuye ko kubaka ubushobozi bw’abagore bitangirira mu burezi bw’ibanze bahabwa
Yakomeje avuga ko Leta ikomeza gushyira imbaraga mu kubaka ibikorwaremezo bikorerwamo ubushakashatsi n’ibindi.
Ati “Hari ibihamya ko ibihugu byateye imbere ari ibyashyize imbaraga muri siyansi, guhanga udushya, ubushakashatsi kandi ni byo biteza imbere ubukungu.’’
Yagaragaje ko nubwo bitahita bitanga umusaruro ariko kutabikora ari byo bibi cyane. Ati “Ni ingenzi kandi birakwiye kwihangana mu gihe utegereje umusaruro.’’
Yatanze ingero kuri kanseri zitandukanye zirimo iy’inkondo y’umura n’iya prostate, agaragaza ko zose zikwiye kwitabwaho bingana.
Ati “Igihungabanya umugabo, kinahungabanya umugore mu buryo bungana. Gikwiye gushakirwa umuti mu buryo buhuriweho.’’
Umugabane wa Afurika mu bijyanye n’ubushakashatsi ku buvuzi utanga umusanzu ungana na 2% mu byo Isi ikeneye muri uru rwego.