Intambara yo muri Sudani yongeye gufata indi ntera nyuma y’uko umutwe w’inyeshyamba uzwi nka Rapid Support Forces (RSF) utangiye kugaba ibitero bishya mu burasirazuba bw’igihugu. Amakuru ya CGTN Africa agaragaza ko izi nyeshyamba zigaruriye bimwe mu bice bya Leta ya Gedaref, hafi y’umupaka wa Ethiopia, mu gihe ingabo za Leta (SAF) zikomeje kugerageza kubasubiza inyuma.
Abasesenguzi bo muri Afurika bavuga ko uku kwaguka kw’intambara bishobora kugira ingaruka zikomeye ku mutekano w’akarere kose ka Afurika y’Iburasirazuba n’Amajyaruguru, cyane cyane ku bihugu nka Ethiopia, Eritrea, Sudani y’Epfo na Uganda, bitewe no gusaranganya impunzi no guhungabana kw’ubucuruzi bwambukiranya imipaka.
Mu rwego rw’ubufatanye bwa Afurika, Umuryango wa Afurika yunze Ubumwe (AU) na IGAD batangaje ko bakomeje kugerageza gushishikariza impande zombi guhagarika imirwano no gusubukura ibiganiro by’amahoro. U Rwanda, kimwe n’ibindi bihugu byo mu karere, rwongeye gusaba ko ikibazo cya Sudani gikemurwa binyuze mu nzira y’amahoro n’ubufatanye mpuzamahanga.
Nubwo imiryango mpuzamahanga irimo Umuryango w’Abibumbye (UN) na Banki Nyafurika Itsura Amajyambere (AfDB) ikomeje gushaka inkunga yo gufasha abaturage, imirwano ikomeje kuba inzitizi ikomeye mu kugeza ubutabazi aho bukenewe.
Abasesenguzi baravuga ko niba hatabaye igisubizo cya politiki gikomeye, intambara ya Sudani ishobora kwagura umutekano muke mu karere, bigatuma Afurika ihura n’ikibazo gishya cy’ubuhunzi, inzara n’ubukene bukabije.
Nubwo bimeze bityo, u Rwanda rukomeje gushyira imbaraga mu gukemura iki kibazo. Ubukangurambaga bwo mu baturage, serivisi z’ubuzima bwa bagenzi (youth-friendly services), n’amahugurwa atangwa n’inzego z’ubuzima n’imiryango itari iya Leta bigamije guha urubyiruko ubumenyi, ubumenyi n’ubufasha bukenewe.
Gushyiraho umuco wo kuganira mu miryango, gukomeza kwigisha ku ishuri, kurinda abakobwa ihohoterwa no kubaha amahirwe angana ni intambwe ikomeye. Gushyigikira abangavu mu Rwanda ni ugushyigikira ejo hazaza heza, hizewe kandi hirimo amahirwe kuri buri mwana w’umukobwa
Rwanda will participate in the 30th United Nations Climate Change Conference (COP30), taking place in Belém, Brazil, from 10 to 21 November 2025. The conference will bring together world leaders, researchers, and global partners to strengthen cooperation in addressing the impacts of climate change and protecting biodiversity.
Rwanda’s delegation, led by the Minister of Environment, Dr. Bernadette Arakwiye, will highlight the country’s policies and actions aimed at building a sustainable, green economy. Key highlights will include progress in implementing Rwanda’s new Nationally Determined Contribution (NDC 3.0), which aims to reduce greenhouse gas emissions by 53% by 2035.
Rwanda will also launch the National Environment and Development Forum, which will connect government and private investments to support environmental protection and sustainable development. In partnership with UNDP, the country will introduce a new Biodiversity Window under the Rwanda Green Fund to support projects that restore ecosystems and protect forests, water, and land.
Dr. Arakwiye said Rwanda is ready to show at COP30 that strong leadership and citizen engagement can turn international commitments into concrete actions. “Through our new climate strategy and green finance, we are building an inclusive economy that protects both people and the planet,” she said.
Faustin Munyazikwiye, Deputy Director of REMA and Rwanda’s Chief Negotiator at COP30, added that the conference will be important for explaining how international finance can help countries implement climate action. “Rwanda will push for reliable funding to support developing countries in recovery and resilience efforts against climate change impacts,” he said.
At COP30, Rwanda will also showcase its progress in implementing the Paris Agreement and engaging in the carbon market. The Rwandan pavilion will host discussions and exhibitions on green finance, private investment, and environmental innovations.
Rwanda is showing that it does not wait for others it is leading by example in building a sustainable, inclusive, and environmentally friendly economy, demonstrating that “international agreements can become real action.”and it is ready to guide this journey.
U Rwanda ruzitabira Inama ya 30 y’Umuryango w’Abibumbye ishinzwe kurwanya ihindagurika ry’ibihe (COP30), izabera mu mujyi wa Belém, mu gihugu cya Brezili, kuva ku itariki ya 10 kugeza ku ya 21 Ugushyingo 2025. Iyo nama mpuzamahanga izabera mu gace ka Amazon, izaba ari amahirwe akomeye yo kongera kwimakaza ubufatanye bw’amahanga mu kubungabunga ibidukikije no kurinda ibinyabuzima.
Itsinda ry’u Rwanda riyobowe na Dr. Bernadette Arakwiye, Minisitiri w’Ibidukikije, rizifatanya n’abandi bayobozi b’ibihugu, impuguke n’abafatanyabikorwa mpuzamahanga mu kugaragaza ubushake bukomeye bwo kugabanya ubushyuhe bw’Isi ku gipimo cya dogere 1.5°C, no kongera ishoramari rigamije kubaka ubushobozi bwo guhangana n’imihindagurikire y’ibihe, kubungabunga ibinyabuzima no guteza imbere ubukungu butangiza ibidukikije.
U Rwanda muri COP30 ruzakora ibi bikurikira:
Muri iyi nama, u Rwanda ruzamurika intego nshya ziri muri NDC 3.0 (Nationally Determined Contribution) — gahunda igaragaza ibyerekezo bishya mu kugabanya ibyuka bihumanya ikirere no kongera ubwirinzi mu myaka igera kuri 10 iri imbere. Iyi gahunda nshya izerekana uko igihugu cyiyemeje gukomeza kuba intangarugero mu kubaka ubukungu burambye kandi budaheza.
U Rwanda kandi ruzatangiza Urubuga rw’Igihugu rw’Ibidukikije n’Iterambere (National Platform for Climate and Development), ruzaba ruyobowe na Leta y’u Rwanda, rugamije guhuriza hamwe no guhuza ishoramari rya Leta n’irya ba rwiyemezamirimo mu gushyigikira NDC 3.0 n’izindi gahunda z’iterambere.
Ku bufatanye na UNDP, u Rwanda ruzanatangiza Ikigega gishya cya Biodiversity Window, gishyirwa muri Rwanda Green Fund (FONERWA), kizibanda ku gufasha imishinga yita ku kurengera ibidukikije, gusubiranya amashyamba no kurengera ibidukikije biciye mu baturage.
U Rwanda ruzanerekana aho rugeze mu ishyirwa mu bikorwa rya Enhanced Transparency Framework ryo mu masezerano ya Paris, aho ruzasangiza ibindi bihugu uburyo bukoreshwa mu gukurikirana no gusobanura ibyagezweho mu bikorwa byo kurengera ikirere.
Gukomeza ubufatanye mu mafaranga yo kurengera ikirere
U Rwanda ruzagira uruhare rukomeye mu biganiro ku masoko ya karuboni, cyane cyane ku bijyanye n’isohoka ry’ingingo ya 6 y’Amasezerano ya Paris. Ruzanaharanira uburyo bunoze bwo kugera ku ntego nshya yo gushaka miliyari 300 z’amadolari ya Amerika agomba gushyirwa mu bikorwa byo kurengera ikirere.
Minisitiri w’Ibidukikije, Dr. Bernadette Arakwiye Ati.” Iyi COP 30 izaba Ingenzi cyane mu gusobanura uburyo amafaranga mpuzamahanga Yakomeza gutaha ibikorwa bifatika byo kurwanya ihindagurika ry’ibihe .U Rwanda ruzaharanira ko ha Shyiraho intego isobanutse kandi iringanije y’amafaranga n’ingaruka ndetse n’ibyiza.”
Faustin Munyazikwiye, Umuyobozi Wungirije muri REMA akaba ari we uhagarariye u Rwanda mu biganiro, yagize a Ati “. U Rwanda ruje muri COP 30 rwiteguye kugaragaza uko ubuyobozi n’ubuhanga bw’igihugu bushobora guhindura imigambi mpuzamahanga ikavamo ibikorwa bifatika. Binyuze muri NDC Nshya,gahunda yo gutera inkunga ibikorwa by’ibidukikije n’urubuga rw’igihugu rw’ibidukikije,turubaka nukuntu burambye kandi bunoze”.
Mu gihe abantu benshi bakomeje gushakisha imiti y’inganda igura menshi kandi yangiza ibidukikije, bamwe mu Banyarwanda basubiye ku bimera byabo bya kera nk’inzira yo kwisigasira ubuzima no kubungabunga ibidukikije. Ibimera nka tungurusumu, tangawizi, marakuja, irongi n’igitunguru gitukura byongeye kugira agaciro kubera akamaro bifitiye ubuzima n’ibidukikije.
Tungurusumu izwiho gufasha mu kurwanya umuvuduko w’amaraso no gusukura umubiri. Iyo ikoreshwa mu mirima, ifasha kurwanya udukoko twangiza imyaka, bityo ikagabanya ikoreshwa ry’imiti mvaruganda.
Tangawizi nayo ifasha mu kongera imbaraga, kurwanya ibicurane no gusukura umubiri. Abahinzi bavuga ko kuyitera byongera ubutaka intungamubiri, bikarinda isuri.
irongi rikomeza gukoreshwa nk’umuti w’indwara z’uruhu n’ibisebe byo mu nda. Ni igihingwa gikura neza mu butaka busanzwe kandi ntigisaba imiti, bigatuma kitangiza ibidukikije.
Marakuja nayo ni imbuto ikungahaye kuri vitamini C, ifasha mu kongera ubudahangarwa no kurwanya umunaniro. Amababi yayo akoreshwa mu gukora icyayi kirwanya ihungabana n’umunaniro mwinshi.
Ibi bimera byose bigaragaza ko ubuvuzi Gakondo atari ibisigaye inyuma, ahubwo ari inzira y’iterambere rirambye. Gukoresha Imiti Gakondo bigabanya imyanda iva mu nganda, bikarinda ubutaka n’amazi kandi bigafasha abahinzi kubona umusaruro mwiza ku giciro gito.
Kwisubira ku bimera byacu by’umwimerere ni uburyo bwo kurinda ubuzima n’ibidukikije, tugendera ku bumenyi bw’abakurambere bacu. Ni inzira yerekana ko iterambere nyaryo rigerwaho ari uko umuntu n’ibidukikije babanye neza.
Ubushakashatsi bwo muri Kigali Health Research Center (2025) bwerekanye ko abantu 72% bakoresha igitunguru gitukura mu mafunguro yabo ya buri munsi bagabanya ibyago byo kurwara indwara zifata umutima.
Kandi mu buhinzi, igitunguru gitukura gifite umwuka urinda udukoko, gituma kiba kimwe mu bihingwa byifashishwa mu buhinzi butangiza ibidukikije (organic farming).
Dr. Mukandayisenga Liliane, inzobere mu by’imirire mu Kigo cy’Igihugu cy’Ubuzima (RBC), avuga ko gukoresha ibi bimera mu mafunguro ya buri munsi ari uburyo bwo kubungabunga ubuzima mu buryo karemano.
“Ibi bimera bitanu birafasha mu kongera ubudahangarwa, kugabanya ibinure bibi no kurinda indwara z’umutima. Si imiti, ariko ni isoko y’ubuzima buzira umuze,”
Ku ruhande rw’ibidukikije, Ikigo cy’Igihugu Gishinzwe Kurengera Ibidukikije (REMA) kivuga ko ibi bihingwa bifite uruhare rukomeye mu kurinda ubutaka n’amazi, kandi byagakwiye gutezwa imbere mu bice byose by’igihugu.
Juliet Kabera avuga ko imyanzuro abantu bafata mu mibereho ya buri munsi ifite ingaruka ku bidukikije. Yagize ati:Guhitamo uburyo dukoresha imiti n’Ingenzi kuko ibimera byose bifite akamaro,. Ni umusaruro uva mu bidukikije udusubiza ubuzima, ni yo mpamvu dukangurira abahinzi kubihinga ku bwinshi.”Yakomeje ashimangira ko ibi bihingwa bigira uruhare mu kugabanya imyuka ihumanya ikirere kuko bikurura umwuka wa CO₂ n’indi myanda iva mu byuka by’imodoka n’imirimo y’inganda.
Tangawizi, Tungurusumu, Irongi, Itunda n’Igitunguru Gitukura si ibiryo bisanzwe. Ni impano z’ibidukikije zitanga ubuzima, zikingira ubutaka n’umwuka, kandi zigashyigikira gahunda ya Leta yo kurengera ibidukikije no guteza imbere ubuzima buzira umuze.
Nk’uko byagaragajwe na RBC mu bushakashatsi bwa 2025, abanyarwanda 65% bamaze kubikoresha nk’imiti karemano cyangwa nk’imboga zisanzwe, mu gihe 48% by’abatuye mu byaro bamaze kubihinga mu ngo zabo.
Bose bahuriza ku ijambo rimwe:“Imiti yacu iri mu bihingwa byacu, kandi ibidukikije ni ubuzima bwacu.”
Agahinda n’amarira biracyari byose mu Murenge wa Gitega, mu Akarere ka Nyarugenge, nyuma y’uko umwana w’umukobwa w’imyaka icyenda (9) yaburiwe irengero ku kiraro cya Mpazi, ubwo amazi y’uru ruzi yasimbukaga akinjira mu rugo rwabo akamutembana.
Byabaye mu gihe cy’imvura nyinshi yaguye mu mpera z’ukwezi kwa Nzeri 2025. Abaturage bavuga ko amazi yaturutse hejuru yica ikiraro cya Mpazi kitari gifite ubushobozi bwo gucisha amazi menshi, bituma asimbuka ajya mu ngo z’abaturage no ku mashuri yegereye ruhurura.
Uwase Nyina w’uwo mwana, utuye mu kagari ka Kinsinzi, avuga ko ayo masaha yabaye ay’akaga atazayibagirwa mu mateka.
Yagize Ati .“Imvura yaraguye cyane, amazi yinjira mu rugo yaturutse munsi y’ikiraro. Umwana yari imbere mu nzu,amazi amusa game turamushaka turamubura. Twamushatse iminsi myinshi ariko kugeza ubu ntiturabona n’icyo twashingiraho,”
Nyuma y’ibi byago, Ubuyobozi bw’Umujyi wa Kigali bwihutiye kohereza abayobozi bakuru basura uwo muryango n’abaturage ba Gitega bahuye n’ingaruka z’amazi ya Mpazi. Baje baherekejwe n’inzobere mu by’ubwubatsi kugira ngo hasuzumwe icyateye ibyo byago n’ingamba zafatwa.
Umuyobozi ushinzwe ibikorwa remezo n’ imiturire mu Mujyi wa Kigali, Dusabimana Fulgence, yavuze ko bagiye gukora isesengura ryimbitse no kongera kubaka ikiraro cya Mpazi ku buryo amazi azajya anyura mu buryo bwisanzuye kandi hadatera indi ngaruka.
Agira Ati.“Tugiye kwagura ikiraro mu bugari no mu burebure. Ubu kirimo kugenzurwa n’abahanga bigenga kugira ngo hamenyekane icyateye ibyo byago, kandi inyigo nshya izakorwa ishingiye ku bushakashatsi bwimbitse,”
Abaturage bo muri Gitega bavuga ko iki kiraro cyagiye gisanwa inshuro nyinshi mu gihe gito, Leta ikoresha amafaranga atari make, nyamara ibibazo ntibicike.
“Buri gihe iyo imvura iguye, amazi arenga ikiraro akinjira mu ngo. Bigeze aho abaturiye Mpazi babaho mu bwoba. Turasaba ko hakorwa igisubizo kirambye,”
Abashinzwe ibikorwa remezo mu Mujyi wa Kigali bemera ko inyigo zabanjirije ibikorwa zishobora kuba zarakozwe mu buryo butari buhagije, bityo bagasezeranya ko noneho hakorwamo isuzuma ryimbitse rizashingira ku bipimo by’ubutaka n’ingano y’amazi anyura muri Mpazi.
Agira Ati.“Bampaye Amafaranga y’inzu y’icumbi ry’ukwezi kumwe gusa. Ubu narabuze ubwishyu. Nta hantu mfite ho kujya. Inzu yanjye barayisakambura ngo ntazongera kuyisubiramo amazi Akatujyana ariko ubu ndi aho ntagira ibikoresho, ntegereje uko Imana izabigenza.”
Abaturanyi be bavuga ko amazi ya Mpazi akunze no kwinjira mu mashuri yegereye aho, bigatuma abana batajya kwiga mu minsi y’imvura.
Ubuyobozi bw’Umujyi wa Kigali bwatangaje ko ibikorwa byo kongera kubaka ikiraro cya Mpazi bizakorwa ku bufatanye n’inzobere z’ubwubatsi, kandi bigamije kurinda ko ibi byago byongera kuba.
Ubuyobozi bw’Umujyi wa Kigali bwatangaje ko ibikorwa byo kongera kubaka ikiraro cya Mpazi bizakorwa ku bufatanye n’inzobere z’ubwubatsi, kandi bigamije kurinda ko ibi byago byongera kuba.
Mu gihe ibi bikorwa bitegurwa, Ikigo cy’Igihugu Gishinzwe Kurengera Ibidukikije (REMA) cyatangaje ko gikurikirana iki kibazo mu rwego rwo gucunga neza imikoreshereze y’ubutaka n’imyanyabubaka y’amazi mu mujyi wa Kigali.
Ibikorwa byokongera ubugari birarimbanyije
INGANGARE Alexis ni Umuyobozi Nshingwabikorwa w’Akarere ka Nyarugenge. yavuze ko iki kiraro cya Mpazi kiri mu bice biri mu igenzura ryihariye, kuko giherereye ahakunze kwibasirwa n’imyuzure n’imyanda y’imvura.
“Turimo gukorana n’Umujyi wa Kigali kugira ngo ibikorwa byose by’ubwubatsi bikorerwe mu buryo bujyanye n’amategeko arengera ibidukikije. Turanasuzuma niba hari ibikorwa by’abantu cyangwa ibigo byegereye uruzi byaheza amazi mu buryo butemewe, kugira ngo bikosorwe hakiri kare,”
Yakomeje avuga ko gufata amazi y’imvura no gusukura imiyoboro biri mu ngamba za Leta ziri gushyirwa mu bikorwa kugira ngo imirenge nka Gitega, Kimisagara na Nyamirambo itazongera kwibasirwa n’ibiza bituruka ku mazi y’imvura atagabanyijwe neza.
Ibyabaye ku kiraro cya Mpazi byongeye kwibutsa ko inyigo idakozwe neza ishobora gutwara ubuzima, umutungo n’icyizere cy’abaturage. Abaturage bo muri Gitega basaba ko iki gikorwa kizakorwa ku buryo burambye, kugira ngo amazi atazongera gusenya cyangwa gutwara ubuzima bw’abana bato nk’uwo babuze.
Indwara y’imitsi izwi nka varicose veins ikomeje kwiyongera cyane mu bantu bakuru mu Rwanda, cyane cyane mu bagore no mu bakora akazi kicaye cyangwa bahagaze igihe kirekire. Ni indwara iterwa n’uko amaraso adatembera neza mu mitsi iva mu maguru ajya ku mutima, bigatuma imitsi ibyimba, igaragare inyuma y’uruhu, ikanatwika cyangwa igatera uburibwe.
Muganga Uwase Clarisse, inzobere mu ndwara z’imitsi, yagize ati. “Iyi ndwara ntabwo iterwa n’uburozi cyangwa imbaraga mbi nk’uko bamwe babyibwira. Ikomoka ku kudatembera kw’amaraso neza mu mitsi. Iyo umuntu yicaye cyangwa ahagaze igihe kirekire, amaraso atinda gusubira ku mutima, bigatuma imitsi ibyimba. Ariko iririndwa kandi iravurwa neza.”
Ubushakashatsi bw’Ikigo cy’Ubuzima mu Rwanda (RBC) bwagaragaje ko abarenga 11% by’abantu bakuru bafite ibimenyetso bya varicose veins, naho abagore 7 kuri 10 mu bayirwaye baba barigeze gutwita inshuro zirenze ebyiri.
Muganga Uwase avuga ko kwirinda bishoboka binyuze mu:
Guhaguruka cyangwa kugenda buri minota 30 ku bantu bakora bicaye.
Gukora imyitozo ngororamubiri no kugabanya ibiro byinshi.
Kuryama ugejeje amaguru hejuru buri munsi.
Kwirinda inkweto ndende cyane no kwambara amasogisi y’imitsi ku bantu babisabwe.
Mu mwaka wa 2024, abarenga 3,200 mu Rwanda bavuwe varicose veins mu bitaro bya Leta n’abikorera. Ubu hari uburyo bushya bwo kuvura bukoresha laser cyangwa sclerotherapy butuma imitsi yagaragaye isubira mu buryo bwiza mu minsi mike.
Muganga Uwase asoza agira ati:“Iyo wihutiye kwa muganga kare, imitsi yabyimbye iravurwa neza kandi ntigaruke. Icyangombwa ni ukwirinda kuyirengagiza.”
The Israeli army said this week that it will continue to respect the ceasefire in Gaza.
This deal, made with the help of the United States and Egypt, started in early October 2025. It includes the release of hostages, the return of displaced people, and the partial withdrawal of Israeli troops from northern Gaza.
But only a few hours before this announcement, heavy airstrikes hit Gaza again. Health officials said that more than 100 people were killed, including women and children. Many homes were destroyed, and thick smoke covered the sky.
Even if the bombing has stopped for now, the air is still dirty. The smoke and dust from the explosions make breathing difficult, turning the ceasefire into a silent fight against pollution.
Each bomb or missile that explodes releases fire, gas, and very small dust particles that stay in the air for days.
These particles go deep into people’s lungs and cause coughing, asthma, and other breathing problems.
The United Nations Environment Programme (UNEP) said that the air in Gaza is now full of dangerous chemicals. The destruction of homes, factories, and gas stations has released harmful substances like heavy metals and asbestos.
Experts also warn that the war has released a huge amount of carbon dioxide into the atmosphere — more than what 20 small countries produce in a year. Every tank, plane, or truck adds more pollution and makes climate change worse.
Gaza is home to more than two million people living in a very small area, so pollution spreads quickly.
Children suffer the most. Many of them play near broken buildings where smoke still rises. Hospitals report more cases of lung infections, eye problems, and chest pain among children and old people.
Dr. Rania Ahmad, who works with a humanitarian group, said:
“We treat people for burns and injuries, but now we also see many who cannot breathe. The air is full of poison.”
Because gas and electricity are gone, many families use firewood or plastic to cook, which makes even more smoke.
When buildings fall, they leave millions of tons of rubble filled with cement dust and metals.
These materials release gases for months, and when it rains, the chemicals go into the soil and mix with underground water.
Cleaning the rubble needs big machines that use fuel, creating more smoke.
According to The Guardian, rebuilding Gaza could produce as much carbon as a small country does in one year.
A report from UNITAR (through UNOSAT) says that about 66% of all buildings in Gaza have been destroyed or damaged.
The World Bank and United Nations reports show that critical infrastructure including homes, roads, and public services has suffered severe damage.
The Food and Agriculture Organization (FAO) and UNOSAT also reported that 67.6% of Gaza’s farmland has been damaged or made unusable.
The ceasefire brought a short silence, but the sky over Gaza is still gray.
Satellite photos show clouds of smoke hanging over the city.
Environmental groups warn that if there is no “green recovery,” the ceasefire will only stop bullets—not pollution.
Some humanitarian organizations now give people face masks, but they say what Gaza really needs is clean air, trees, and proper waste control.
Dr. Leila Mansour, an environmental expert from Amman, said:
“You can rebuild homes, but you cannot rebuild clean air easily. The war in Gaza is not only a human tragedy; it is also a climate disaster.”
Young people in Gaza are starting campaigns called “Clean Air for Peace.” They plant trees and teach others how to protect themselves from smoke and dust.
Their message is clear: Peace is not only the end of war it is also the return of fresh air.
The guns may be silent, but the air still carries the scars of war.