AABNet n’Abafatanyabikorwa Batangije Igitabo Gishya ku Kurengera no Guteza Imbere Amoko y’Inyamaswa zo muri Afurika
Ku wa 23 Gashyantare 2026 i Nairobi muri Kenya, Ihuriro Nyafurika ry’Abahanga mu Kororora Inyamaswa (AABNet) ku bufatanye n’Ikigo Mpuzamahanga cy’Ubushakashatsi ku Mbuzi n’Inka (ILRI), Ikigo cy’Ubushakashatsi ku Miterere n’Imyororokere y’Inyamaswa zo mu Turere Dushyushye (CTLGH), hamwe n’Ikigo cy’Umuryango wa Afurika Yunze Ubumwe gishinzwe Umutungo w’Inyamaswa (AU-IBAR), batangije ku mugaragaro igitabo gikubiyemo ubushakashatsi bw’imyaka myinshi ku moko y’inyamaswa zo muri Afurika n’ingamba zo kuzorora mu buryo burambye.
Igitabo cyiswe African Livestock Genetic Resources and Sustainable Breeding Strategies: Unlocking a Treasure Trove and Guide for Improved Productivity kigaragaza ko Afurika ifite umutungo ukomeye w’amoko y’inka, ihene, inkoko, intama, indogobe n’izindi nyamaswa, ushobora gufasha kongera umusaruro, guhangana n’imihindagurikire y’ibihe no guteza imbere iterambere rirambye.

Afurika icumbikiye hafi kimwe cya gatatu cy’amatungo yose ku isi. Ifite ubwoko bwinshi bw’inka z’iwacu (hagati ya 150 na 180), ihene 289, inkoko 126, dromedaries 94, intama 363, indogobe 27 n’izindi. Aya moko yagiye amenyera ibihe bikomeye birimo ubushyuhe bwinshi, indwara n’ibura ry’ubwatsi, bigatuma aba ingenzi mu buhinzi n’ubworozi bworoheje bukorwa n’abahinzi bato.
Gusa, aya moko ari mu kaga ko kuzimira kubera kuvanga mu buryo budateguwe n’amoko y’inyamahanga agamije kongera umusaruro w’inyama n’amata, bikaba bishobora gusenya imiterere kamere yayo ituma ihanganira ibihe bikomeye.
Abanditsi b’igitabo bagaragaza ko kongera umusaruro binyuze mu guteza imbere imyororokere, ubuvuzi n’imicungire myiza bishobora kugabanya imyuka ihumanya ikirere ku kigero cya 2.1–5.0 kg CO₂ ku kilo cy’umusaruro, bityo bigafasha kurengera ibidukikije no kongera umutekano mu biribwa.
Umuyobozi Mukuru wa ILRI, Prof. Appolinaire Djikeng, yavuze ko umutungo w’amoko y’inyamaswa zo muri Afurika atari umurage gusa, ahubwo ari igikoresho cyo guhangana n’imihindagurikire y’ibihe no guteza imbere ubukungu.
Prof. Mizeck Chagunda, Umuyobozi wa CTLGH, yagaragaje ko amoko y’iwacu ari inkingi ya mwamba y’ubuhinzi burambye kandi ko kurengera no kuyabyaza umusaruro mu buryo bwa siyansi ari ingenzi mu kurengera imibereho y’abaturage.
Dr. Huyam Salih, Umuyobozi wa AU-IBAR, yavuze ko gushora imari mu gusobanukirwa imiterere y’ayo moko no gushyiraho gahunda zihamye zo kuyavugurura bizafasha Afurika kubaka ubuhinzi n’ubworozi burambye.
Chair wa AABNet, Ed Rege, yavuze ko iki gitabo ari igikoresho kizahuza ubushakashatsi n’ibikorwa ku rwego rw’umugabane, kigafasha abanyamwuga mu kororora inyamaswa kugira ururimi rumwe rushingiye ku bumenyi.
Iby’ingenzi bikubiye mu gitabo
Igitabo gitanga inama zifatika zirimo:
- Gushyira imbere amoko afite ubushobozi bwo kwihanganira imihindagurikire y’ibihe.
- Guhuza intego zo kororora n’uburyo abahinzi bakora.
- Gukoresha ikoranabuhanga rigezweho nka gene editing n’ubundi buryo bwo kuvugurura imyororokere.
- Gukomeza kubungabunga no gukoresha ayo moko mu buryo burambye.
- Kubaka ubushobozi bw’inzego n’abakozi mu bijyanye no gukusanya amakuru no kuyasesengura.
Iki gitabo cyashyizwe ku rubuga rwa Springer ku buryo bushobora gusomwa no gukururwa ku buntu, kikazafasha abayobozi, abashakashatsi n’abakora mu bworozi muri Afurika no ku isi hose.
Abitabiriye umuhango wo gutangiza iki gitabo wabereye ku cyicaro cya ILRI i Nairobi, bashimangiye ko kurengera amoko y’inyamaswa zo muri Afurika ari ishingiro ry’umutekano mu biribwa, ubukungu n’imihindagurikire y’ibihe ku mugabane.

By: Florence Uwamaliya
![]()

